“De Wadden als podium”
Caspar Vos en Dina Popma over hoe cultuur de gemeenschap verbindt.
Budget Lokale Innovaties
Eilanders die tot tranen toe geroerd zijn, dorpen die elkaar voor het eerst echt ontmoeten. De afgelopen twintig jaar investeerde het Waddenfonds niet alleen in natuur, recreatie, economie en duurzaamheid, maar ook in het cement van de regio: leefbaarheid en sociale cohesie. Via het Budget Lokale Innovaties kreeg een enorme diversiteit aan kleinschalige plannen de kans om deze pijlers te versterken.
Twee spraakmakende voorbeelden laten zien hoe ook cultuur als instrument kan dienen om een gemeenschap van binnenuit te versterken: de mixed-media kameropera ‘De toerist’ op Schiermonnikoog en de oer-opera SEE in de kop van Noord-Holland.
Luisteren naar het eiland
De kameropera ‘De toerist’ was een productie ter ere van het 25-jarig jubileum van het Schiermonnikoog Festival. In plaats van een kant-en-klaar stuk naar het eiland te brengen, kozen de makers voor een innovatieve benadering: ze gingen vóór het maken in gesprek met bewoners en ondernemers op Schier, om te horen wat er echt op het eiland speelt en daar vervolgens de productie op te baseren.
Artistiek directeur Caspar Vos vertelt hoe hun eerste aanname direct onderuit werd gehaald: “We dachten dat de spanning tussen eilanders en toeristen centraal zou staan, maar al snel bleek dat er iets fundamentelers speelde: de woningcrisis. Huizen worden opgekocht door mensen van de wal; jonge eilanders hebben nauwelijks nog kans om op hun eiland te blijven wonen. Dat inzicht bepaalde de koers van de opera.”
De kracht van kunst
“Tegelijkertijd kwamen er vragen naar voren over hoe nieuwkomers zich verhouden tot de eilandgemeenschap, en wat het betekent om ergens écht bij te horen. Schrijver Fien Veldman en componist Camiel Jansen hebben die perspectieven op indrukwekkende wijze samengebracht. De opera was ons cadeau aan Schiermonnikoog; het festival bestaat tenslotte bij de gratie van het eiland en de bewoners. De staande ovatie, eilanders die tot tranen toe geroerd waren: onvergetelijk. Dan merk je dat kunst niet alleen iets verbeeldt, maar ook echt iets losmaakt en mensen verbindt.”
De impact reikte verder dan het podium alleen. “Dankzij de bijdrage en de begeleiding van het Waddenfonds konden we een extra laag toevoegen: een audio-begeleide verhalenwandeling voor toeristen, gebaseerd op gesprekken met eilanders en basisschoolleerlingen, en op ‘liefdesbrieven’ van bewoners aan hun eiland. Die verhalen hebben we verweven met concertopnames uit ons festivalarchief, waardoor je het eiland al wandelend en luisterend leert kennen. Het verhaal van Schiermonnikoog wordt zo duurzaam doorgegeven aan iedereen die het eiland bezoekt.”
Oergevoelens in de polders
Aan de overkant van het water, in de polders van de kop van Noord-Holland, bracht zangeres, artiest, producer en sonic storyteller Dina Popma een vergelijkbare beweging op gang met haar oer-opera SEE. Hier was de aanleiding het 100-jarig bestaan van de Zuiderzeewerken. Het resultaat: een reizende voorstelling die de strijd tegen het water, de opbouw van het land, maar ook het verlies van de Zuiderzee weer voelbaar maakte. Het project verbond professionals met amateurs en trok zo’n duizend bezoekers in zes uitverkochte voorstellingen. Het succes zat ’m in de herkenbaarheid. Dina: “Bijna iedereen in de regio heeft wel een connectie met of verhaal over de aanleg van de polders en de Afsluitdijk. Die gedeelde geschiedenis raakt bij mensen een diepere laag van hun identiteit.”
Over de rol van het Waddenfonds is Dina duidelijk. “Zonder het Waddenfonds was dit project er simpelweg niet geweest. De financiering gaf ons de ruimte om meer dan vijftig mensen, van historische verenigingen tot jonge zangers, te verenigen rondom ons oerverhaal. Ik zag mensen tijdens de finale letterlijk breken van ontroering; het besef dat ze dit land samen met blote handen hebben opgebouwd, gaf de gemeenschap een enorme boost aan trots en zelfvertrouwen. We brachten dorpen samen die voorheen weinig contact hadden. De productie heeft bewezen dat je vanuit een gedeelde geschiedenis indrukwekkende creaties kunt maken die mensen op een dieper niveau ontroeren en daardoor echt weer samenbrengen. In de huidige polariserende wereld hebben we cultuur, verbindende verhalen en de kracht van samenwerking harder nodig dan ooit, dat denk ik echt.”