Vis op de kaart: de onderwaterwereld
uit de schaduw van de vogels
Wouter van der Heij over de weg naar
een gezonde ‘swimway’ in het Waddengebied.
Natuur
De Waddenzee staat wereldwijd bekend om de miljoenen trekvogels die er rusten en eten. Maar onder de waterspiegel bevindt zich een minstens zo dynamische wereld, die lange tijd onzichtbaar bleef. “We weten veel over vogels, maar de onderwaternatuur was redelijk onontgonnen terrein,” zegt Wouter van der Heij, mariene ecoloog bij de Waddenvereniging. “Met steun van het Waddenfonds is daar fundamenteel verandering in gekomen.”
“Vogels worden al meer dan een eeuw intensief gemonitord en vormen de basis van het hedendaagse natuurbeleid. Er zijn meer dan vijftig vogelsoorten met concrete beheerdoelstellingen in het kader van Natura 2000. Voor vis? Drie soorten. En daar werd weinig mee gedaan. Ik noem dat wel ‘beleidsarmoede’: geen beleid, geen beheerdoelen, geen beheerder die er hard voor loopt. Uit de schaarse monitoringprogramma’s blijkt dat de visrijkdom in de Waddenzee vergeleken met vijftig à zestig jaar geleden met tachtig tot negentig procent is afgenomen. Niet in soorten, maar in aantallen. De populaties zijn nog maar een fractie van wat ze waren, en zo’n daling heeft grote consequenties voor veel meer leven in het Waddengebied.”
Swimway naast flyway
“Het Waddenfonds zag een rol waar zaken nog niet zijn ingebed in beleid en sprong in het gat. In die vrije ruimte heeft het fonds met verschillende projecten het kennisniveau van de onderwaternatuur naar een hoger plan getild. Een van deze projecten was Waddentools Swimway Waddenzee, grotendeels gefinancierd door het Waddenfonds en afgerond in 2025. Voor het eerst werd systematisch onderzocht hoe de vissoorten het Waddengebied gebruiken.
Dit soort projecten hebben de basis gelegd voor een nieuw begrip: de swimway. Net zoals de Waddenzee wereldberoemd is als flyway voor vogels, heeft het gebied een even cruciale swimwayfunctie voor vis. Dat verhaal heeft nu grond, en het woord begint op te duiken in belangrijke stukken. Dat is denk ik de grootste winst van twintig jaar Waddenfonds op dit thema.”
Eye-openers en gereedschapskist
“Het onderzoek leverde concrete eyeopeners op. Zo hebben kwelderkreken een belangrijke kinderkamerfunctie voor jonge vis. Dat vermoedden we al, maar nu weten we het zeker. Die functie blijkt veel groter bij natuurlijke kwelders op de Waddeneilanden, waar kreken meanderen en er zoet duinwater naartoe stroomt. De strak ingedeelde landaanwinningsvakken langs de vaste wal missen die functie vrijwel volledig. Dat opent een nieuwe vraag: moeten we die kweldervakken anders gaan beheren?
Het project heeft ook geleid tot een aantal nieuwe meettechnieken: een meetnet waarbinnen individueel gezenderde vissen kunnen worden gevolgd, onderwatermicrofoons, sonarapparatuur. We hoeven vissen daarmee niet langer altijd uit het water te halen om te volgen waar ze zijn. De gereedschapskist ligt klaar. Nu is het moment om die tools ook echt in te zetten.”
Vismigratierivier
“Naast kennis investeerde het Waddenfonds in fysieke projecten, zoals het project Vismigratierivier in de Afsluitdijk. De dijk was een ondoordringbare barrière voor trekvissen. Toen hij versterkt moest worden, stelden wij: maak er ook een doorgang in voor vis. Samen met sportvissers, beroepsvissers, natuurorganisaties en overheden is dat gelukt – een project zonder weerga op wereldschaal. Zonder het Waddenfonds was het er niet gekomen. De vismigratierivier is mijn persoonlijke hoogtepunt van de afgelopen twintig jaar.”
20 jaar investeren in vismigratie
Drie concrete adviezen
“Wat me zorgen baart, is de kloof tussen kennis en beleid. Er wordt gewerkt aan het Beleidskader Natuur Waddenzee. Dat is dé plek waar de swimwayfunctie een stevige positie moet krijgen, zodat beheerders als Rijkswaterstaat er echt werk van gaan maken. Als dat niet gebeurt, lopen veel van de investeringen in kennis dood. Er liggen drie concrete adviezen voor de toekomst:
Door het Waddenfonds hebben we de kennisarmoede rond vis weten te doorbreken. Nu is het aan de beleidsmakers en beheerders om die erfenis te verzilveren.”